Trong hơn một thập kỷ qua, y học ung thư học đã chứng kiến sự xuất hiện của các liệu pháp miễn dịch đột phá, trong đó liệu pháp tế bào CAR-T (Chimeric Antigen Receptor T-cell) được xem là bước ngoặt trong điều trị các bệnh ung thư huyết học kháng trị. Liệu pháp này khai thác khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư của hệ miễn dịch, bằng cách tái lập trình tế bào lympho T của chính bệnh nhân để chúng có thể nhận diện đặc hiệu kháng nguyên bề mặt của tế bào ác tính.
Kể từ khi sản phẩm CAR-T đầu tiên được Cục Quản lý Dược và Thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt năm 2017, lĩnh vực này đã phát triển mạnh mẽ với hàng nghìn thử nghiệm lâm sàng trên toàn cầu và nhiều sản phẩm thương mại hóa thành công, mở ra hy vọng điều trị triệt để cho các thể ung thư từng được coi là “kháng trị tuyệt đối”.
Về cơ chế tác dụng, liệu pháp CAR-T được thực hiện qua quy trình gồm nhiều giai đoạn chặt chẽ. Đầu tiên, tế bào T của bệnh nhân được thu thập bằng phương pháp leukapheresis, sau đó được chuyển gen để biểu hiện một thụ thể tổng hợp – chimeric antigen receptor (CAR) – có khả năng gắn với kháng nguyên đặc hiệu trên bề mặt tế bào ung thư, điển hình là CD19 trong các bệnh lý tế bào B.
Thụ thể CAR có cấu trúc gồm ba vùng chức năng chính: vùng nhận diện kháng nguyên ngoại bào (single-chain variable fragment – scFv), vùng xuyên màng (transmembrane domain) và vùng nội bào kích hoạt tín hiệu (endodomain) chứa CD3ζ -CD3 zeta chain cùng các yếu tố đồng kích thích như CD28 hoặc 4-1BB, giúp tăng cường tín hiệu hoạt hóa và kéo dài thời gian sống của tế bào T sau truyền.
Sau khi được nuôi cấy và nhân lên ex vivo, các tế bào CAR-T được truyền trở lại cơ thể, nơi chúng nhận diện và tiêu diệt các tế bào đích mang kháng nguyên tương ứng bằng cơ chế phóng thích perforin, granzyme và các cytokine gây độc tế bào. Điểm ưu việt của cơ chế này là không phụ thuộc vào trình diện kháng nguyên qua MHC, giúp CAR-T vượt qua một trong những hàng rào lớn nhất trong điều trị miễn dịch truyền thống (Li et al., Nature Reviews Cancer, 2025).
Trên lâm sàng, CAR-T cell đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong các bệnh bạch cầu lympho cấp dòng B (ALL), lymphoma tế bào B lớn tái phát hoặc kháng trị (R/R DLBCL), và đa u tủy xương (multiple myeloma).
Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ đáp ứng toàn phần (CR) dao động từ 40–80% ở nhóm bệnh nhân R/R DLBCL, trong khi thời gian sống không tiến triển có thể kéo dài trên hai năm ở những bệnh nhân duy trì được quần thể tế bào CAR-T bền vững (Abramson, Blood Reviews, 2024). Biểu đồ Kaplan–Meier cho thấy liệu pháp CAR-T cell giúp cải thiện rõ rệt tỷ lệ sống toàn bộ (OS) và sống không tiến triển bệnh (PFS) ở bệnh nhân ung thư dòng tế bào B tái phát hoặc kháng trị. Sau thời gian theo dõi trung vị 24 tháng, tỷ lệ OS đạt 49,1% và PFS đạt 21,0%, cho thấy một phần đáng kể bệnh nhân duy trì đáp ứng lâu dài sau điều trị (Abramson, Blood Reviews, 2024).
Bên cạnh hiệu quả nổi bật, CAR-T cell cũng đi kèm các tác dụng không mong muốn đặc trưng, đòi hỏi sự giám sát nghiêm ngặt từ nhóm điều trị đa chuyên ngành. Phổ biến nhất là hội chứng giải phóng cytokine (Cytokine Release Syndrome – CRS), xảy ra ở khoảng 70–90% bệnh nhân, biểu hiện sốt cao, tụt huyết áp, rối loạn hô hấp và có thể dẫn tới suy đa cơ quan. Độc thần kinh liên quan miễn dịch (ICANS) là biến chứng đáng lo ngại thứ hai, biểu hiện rối loạn ý thức, co giật, phù não, đôi khi để lại di chứng thần kinh.
Ngoài ra, hiện tượng giảm miễn dịch kéo dài do mất tế bào B bình thường có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng nặng. Hướng dẫn của ESMO (2025) và các nghiên cứu thực hành lâm sàng đều nhấn mạnh vai trò của tocilizumab (ức chế IL-6) và corticosteroid trong xử trí CRS/ICANS mức độ nặng, cùng với theo dõi sát và chăm sóc hỗ trợ toàn diện (Santomasso et al., Cancers, 2024).
Trên thế giới, đến năm 2025 đã có hơn 1.000 thử nghiệm CAR-T đang được triển khai, trong đó châu Á – đặc biệt là Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản – nổi lên với năng lực tự sản xuất và chi phí thấp hơn 60–80% so với Mỹ hoặc châu Âu.
Tại bệnh viện Foshan Fosun Chancheng, dự án chính thức khởi động vào tháng 8 năm 2021, đã tích lũy điều trị cho 8 bệnh nhân mắc u máu ác tính tái phát, kháng trị; tất cả các ca đều nằm trong phạm vi chỉ định được quốc gia phê duyệt.
Phạm vi điều trị giới hạn ở u lympho tế bào B lớn tái phát, kháng trị, u lympho tế bào B cấp độ cao và u lympho nang tái phát, kháng trị đã được đăng ký; đồng thời loại trừ rõ ràng các bệnh nhân có suy giảm chức năng cơ quan nghiêm trọng và nhiễm trùng hoạt động, nhằm đảm bảo tính tuân thủ.
Dự án đã lấp đầy khoảng trống về công nghệ CAR-T trong khu vực, cung cấp phương án điều trị mới cho các bệnh nhân không đáp ứng với điều trị truyền thống, đồng thời nâng cao trình độ điều trị chính xác và ảnh hưởng học thuật của khoa.
Axicabtagene Ciloleucel là sản phẩm của Fosun Kite, và là liệu pháp tế bào CAR-T đầu tiên được phê duyệt thương mại tại Trung Quốc, dùng để điều trị cho bệnh nhân trưởng thành mắc u lympho tế bào B lớn tái phát hoặc kháng trị (r/r LBCL) sau khi đã trải qua từ liệu pháp toàn thân bậc hai trở lên, bao gồm: u lympho tế bào B lớn lan tỏa (DLBCL) type không đặc hiệu (NOS), u lympho tế bào B lớn trung thất nguyên phát (PMBCL), u lympho tế bào B cấp độ cao và DLBCL chuyển dạng từ u lympho nang.
Axicabtagene Ciloleucel là một loại thuốc liệu pháp tế bào CAR-T tự thân hướng đích CD19. Cách thức hoạt động là các tế bào T của chính bệnh nhân được chiết xuất, biến đổi gen để nhắm mục tiêu vào protein CD19 được tìm thấy trên bề mặt tế bào ung thư hạch, và được truyền trở lại vào bệnh nhân để tiêu diệt tế bào ung thư. Được Cục Quản lý Sản phẩm Y tế Quốc gia Trung Quốc (NMPA) chính thức phê duyệt vào tháng 6 năm 2021
Công ty TNHH Công nghệ Sinh học Fosun Kite (sau đây gọi là “Fosun Kite”) là một liên doanh giữa Công ty TNHH Dược phẩm Thượng Hải Fosun (Tập đoàn) và Kite Pharma, chuyên tâm vào việc phát triển và thương mại hóa các liệu pháp tế bào tiên tiến tại Trung Quốc nhằm mang lại lợi ích cho bệnh nhân. Có trụ sở chính tại Khu Công nghệ cao Trương Giang, Thượng Hải, Fosun Kite sở hữu một nhà máy sản xuất thương mại CAR-T rộng 10.000 m2 đã được hoàn thành và đưa vào sử dụng tại Khu Công nghiệp Dược phẩm và Công nghệ Sinh học Trương Giang.
Trích dẫn thông tin từ https://vienhuyethoc.vn/lieu-phap-te-bao-car-t-buoc-tien-moi-trong-dieu-tri-ung-thu-mau/
Trích dẫn thông tin từ https://www.fosunpharma.com/en/content/details165_7638.html
