CyberKnife điều trị u tuyến thượng thận có thể được cân nhắc nhằm kiểm soát một số tổn thương ác tính khu trú, đặc biệt là di căn tuyến thượng thận. Tuy nhiên, đây không phải lựa chọn áp dụng cho mọi khối u phát hiện tại cơ quan này. Trước khi xạ trị, bác sĩ phải xác định nguồn gốc tổn thương, hoạt động tiết hormone, phạm vi bệnh và chức năng của tuyến còn lại. Vị trí khối u gần thận, dạ dày, ruột và tụy cũng ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch điều trị. Bài viết dưới đây Foshan Việt Nam làm rõ những vấn đề người bệnh cần biết trước khi cân nhắc CyberKnife.
CyberKnife điều trị u tuyến thượng thận cần lưu ý gì?
Tuyến thượng thận vừa có chức năng nội tiết, vừa nằm gần nhiều cơ quan nhạy cảm. Vì vậy, quyết định xạ trị không thể chỉ dựa trên kích thước khối u hoặc kết quả của một lần chụp.
Phải xác định đúng loại khối u trước khi xạ trị
Một khối bất thường tại tuyến thượng thận có thể là u lành, u vỏ thượng thận, u tủy thượng thận hoặc tổn thương di căn từ cơ quan khác. Mỗi nhóm có hướng điều trị và mức độ đáp ứng với tia xạ khác nhau.
Bác sĩ thường cần đối chiếu:
- Tiền sử ung thư: Di căn tuyến thượng thận có thể xuất phát từ ung thư phổi, thận, đại trực tràng, melanoma hoặc các khối u khác.
- Đặc điểm hình ảnh: CT, MRI và PET-CT giúp đánh giá mật độ, kích thước, mức hấp thu FDG, tình trạng xâm lấn và những vị trí bệnh khác.
- Kết quả giải phẫu bệnh: Sinh thiết chỉ được cân nhắc khi kết quả có thể làm thay đổi hướng điều trị. Đây không phải thủ thuật bắt buộc cho mọi tổn thương.
Xem thêm: CyberKnife là gì? Nguyên lý xạ trị robot không xâm lấn
Cần đánh giá hoạt động tiết hormone
Tuyến thượng thận sản xuất cortisol, aldosterone và catecholamine. Một số khối u có thể tiết hormone dù người bệnh chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng.
Tùy đặc điểm lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định:
- Đánh giá cortisol: Nghiệm pháp ức chế dexamethasone qua đêm giúp phát hiện tình trạng tiết cortisol tự chủ.
- Định lượng metanephrine: Metanephrine tự do trong huyết tương hoặc phân đoạn trong nước tiểu được dùng để loại trừ u tủy thượng thận ở tổn thương có hình ảnh không điển hình cho u tuyến lành.
- Tỷ lệ aldosterone/renin: Xét nghiệm thường được cân nhắc khi người bệnh tăng huyết áp hoặc hạ kali máu không giải thích được.
Việc bỏ qua bước nội tiết có thể dẫn đến nhận định sai loại u. Với u tiết hormone, phẫu thuật, điều trị nội khoa và chuẩn bị trước can thiệp có thể giữ vai trò khác so với SBRT tuyến thượng thận.
Phạm vi bệnh quyết định mục tiêu của SBRT tuyến thượng thận
CyberKnife chỉ tác động đến vùng nằm trong kế hoạch chiếu xạ. Phương pháp không kiểm soát các tế bào ung thư đã lan đến những vị trí khác trong cơ thể.
Trước điều trị, bác sĩ cần xác định người bệnh thuộc tình huống nào:
- Di căn đơn độc: Chỉ phát hiện một ổ tại tuyến thượng thận và chưa ghi nhận vị trí di căn khác.
- Bệnh ít ổ di căn: Người bệnh có số lượng tổn thương hạn chế, có thể phối hợp điều trị khu trú tại nhiều vị trí được lựa chọn.
- Tiến triển tại một số ít vị trí: Phần lớn bệnh đang ổn định với điều trị toàn thân nhưng ổ tuyến thượng thận tiếp tục phát triển.
- Di căn lan rộng: CyberKnife có thể chỉ giữ vai trò giảm triệu chứng hoặc xử lý một vị trí nguy cơ, trong khi điều trị toàn thân vẫn là phần quan trọng.
Vị trí khối u ảnh hưởng khả năng lập kế hoạch
Tuyến thượng thận nằm phía trên thận và gần nhiều cơ quan quan trọng. Bên phải thường gần gan, thận phải và tá tràng; bên trái gần thận trái, tụy, dạ dày và ruột.
Kế hoạch CyberKnife cần xử lý đồng thời hai vấn đề:
- Giới hạn liều cơ quan lành: Dạ dày, ruột, tá tràng và thận có giới hạn chịu liều riêng. Khối u nằm sát các cơ quan này có thể khiến bác sĩ phải điều chỉnh liều hoặc tăng số buổi điều trị.
- Chuyển động theo nhịp thở: Vị trí tuyến thượng thận có thể thay đổi khi cơ hoành di chuyển. Người bệnh có thể cần chụp CT 4D, kiểm soát hô hấp hoặc kỹ thuật theo dõi chuyển động phù hợp.
Vì vậy, cùng là khối u có kích thước tương đương nhưng khả năng thực hiện xạ trị robot tuyến thượng thận có thể khác nhau. Khoảng cách với dạ dày hoặc ruột đôi khi quan trọng hơn riêng kích thước tổn thương.
Phải lưu ý nguy cơ suy tuyến thượng thận
Suy tuyến thượng thận xảy ra khi cơ thể không sản xuất đủ hormone cần thiết. Nguy cơ cần được quan tâm đặc biệt nếu điều trị cả hai bên, tuyến đối diện đã bị cắt hoặc chức năng tuyến vốn suy giảm.
Nghiên cứu hồi cứu năm 2024 trên 66 bệnh nhân được SAbR cho di căn tuyến thượng thận ghi nhận 9 người, tương đương 14%, xuất hiện suy tuyến thượng thận nguyên phát. Thời gian trung vị từ xạ trị đến chẩn đoán là 4,3 tháng. Tỷ lệ trong nhóm xạ trị hai bên và nhóm đã cắt tuyến đối diện đều là 44%, trong khi nhóm còn tuyến đối diện không bị ảnh hưởng ghi nhận 2%. Đây là nghiên cứu quy mô nhỏ nên kết quả cần được diễn giải thận trọng. Hamidi và cộng sự, 2024.
Nhóm nguy cơ cao có thể cần xét nghiệm cortisol, ACTH, điện giải và đánh giá nội tiết trước cũng như sau điều trị. Việc theo dõi không nên dừng ngay sau khi hoàn thành xạ trị vì suy tuyến thượng thận có thể xuất hiện sau nhiều tháng.
CyberKnife có thay thế phẫu thuật hoặc điều trị toàn thân không?
CyberKnife, phẫu thuật và điều trị toàn thân có mục tiêu khác nhau. Không nên lựa chọn chỉ dựa trên mong muốn tránh mổ hoặc rút ngắn số ngày điều trị.
| Phương án | Mục tiêu chính | Trường hợp thường cân nhắc | Giới hạn cần hiểu |
| CyberKnife/SBRT | Kiểm soát tổn thương khu trú | Di căn chọn lọc, ít ổ, không phù hợp phẫu thuật | Không xử lý toàn bộ bệnh di căn |
| Phẫu thuật | Loại bỏ khối u | U có khả năng cắt bỏ, thể trạng phù hợp | Có tính xâm lấn, cần đánh giá nội tiết |
| Điều trị toàn thân | Kiểm soát bệnh trên toàn cơ thể | Nhiều ổ di căn hoặc nguy cơ lan rộng | Đáp ứng phụ thuộc loại ung thư và thuốc |
Với khối u một bên gây dư thừa hormone có ý nghĩa lâm sàng, hướng dẫn nội tiết năm 2023 vẫn xem phẫu thuật cắt tuyến thượng thận là phương án điều trị tiêu chuẩn. Đối với di căn, CyberKnife có thể bổ sung cho thuốc điều trị toàn thân hoặc được lựa chọn thay phẫu thuật trong một số tình huống, nhưng không phải phương án thay thế mặc định.
Quyết định nên có sự tham gia của bác sĩ ung bướu nội khoa, xạ trị, ngoại khoa, chẩn đoán hình ảnh và nội tiết.
Quy trình đánh giá và thực hiện xạ trị robot tuyến thượng thận
Quy trình thực tế có thể khác nhau giữa các cơ sở. Tuy nhiên, người bệnh thường phải trải qua các bước đánh giá từ hồ sơ bệnh học đến lập kế hoạch và theo dõi sau xạ trị.
| Bước | Nội dung chính |
| 1. Rà soát hồ sơ | Xem bệnh án, giải phẫu bệnh, xét nghiệm hormone và các phương pháp đã điều trị |
| 2. Đánh giá phạm vi bệnh | Phân tích CT, MRI, PET-CT, số ổ di căn và tình trạng tuyến đối diện |
| 3. Hội chẩn chỉ định | So sánh CyberKnife với phẫu thuật, điều trị toàn thân hoặc tiếp tục theo dõi |
| 4. Mô phỏng, lập kế hoạch | Xác định chuyển động hô hấp, thể tích đích và giới hạn liều cho cơ quan lành |
| 5. Điều trị, theo dõi | Thực hiện theo phác đồ cá thể hóa; tái khám bằng hình ảnh và xét nghiệm phù hợp |
Tác dụng phụ nào cần được theo dõi?
Phản ứng sau CyberKnife điều trị u tuyến thượng thận phụ thuộc vào vị trí, liều xạ, số buổi và tình trạng sức khỏe của người bệnh.
- Mệt mỏi và buồn nôn: Đây là những phản ứng sớm có thể xuất hiện trong hoặc sau đợt điều trị. Bác sĩ có thể sử dụng thuốc hỗ trợ khi cần.
- Đau hoặc khó chịu vùng bụng: Cảm giác đau có thể tăng tạm thời. Đau kéo dài hoặc tăng nhanh cần được kiểm tra để loại trừ biến chứng.
- Ảnh hưởng tiêu hóa: Tổn thương nằm gần dạ dày, tá tràng hoặc ruột có thể làm tăng nguy cơ viêm, loét hoặc chảy máu tiêu hóa.
- Ảnh hưởng chức năng thận: Kế hoạch phải giới hạn liều vào thận, nhất là khi người bệnh chỉ còn một thận hoặc chức năng thận đã giảm.
- Suy tuyến thượng thận: Mệt nhiều, chán ăn, nôn kéo dài, chóng mặt, tụt huyết áp, lú lẫn hoặc rối loạn điện giải cần được đánh giá y tế. Trường hợp ngất, nôn nhiều hoặc tụt huyết áp phải được cấp cứu.
Cần hội chẩn trước khi lựa chọn CyberKnife
CyberKnife điều trị u tuyến thượng thận có thể được cân nhắc cho một số tổn thương ác tính khu trú, đặc biệt là di căn tuyến thượng thận. Trước điều trị, người bệnh cần được xác định đúng loại u, đánh giá hormone, phạm vi di căn, chức năng hai tuyến và khoảng cách giữa khối u với các cơ quan tiêu hóa, thận.
Foshan Việt Nam là đơn vị điều phối y tế quốc tế, hỗ trợ người bệnh chuẩn bị và gửi hồ sơ, kết nối bệnh viện cùng chuyên gia để hội chẩn, đồng thời hỗ trợ lịch trình và phiên dịch khi điều trị tại Trung Quốc. Người bệnh có thể liên hệ Foshan Việt Nam để được hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ trước khi bác sĩ đánh giá khả năng áp dụng CyberKnife.
